از سیم خاردار تا هایپرسونیک؛ ایران چگونه از دل جنگ قدرت ساخت

به قلم سید مصطفی میرزاباقری برزی، تحلیلگر سیاسی و پژوهشگر رسانه و ارتباطات

هفته دفاع مقدس امسال در شرایطی آغاز می شود که مفهوم «دفاع» برای ایرانیان، دیگر صرفاً یادآور هشت سال جنگ تحمیلی با حزب بعث عراق نیست؛ بلکه به تجربه ای زنده تبدیل شده که همچنان در میدان های جدید ادامه دارد. این نخستین هفته دفاع مقدس بدون رهبر شهید ایران هست، شخصیتی که خود از نسل دفاع مقدس بود و بخش مهمی از حیات سیاسی اش با سال های مبارزه و جنگ گره خورده بود .

اما شاید مهمترین پرسش امروز این باشد که جمهوری اسلامی ایرانِ امروز چه تفاوتی با جمهوری اسلامی ایرنِ آغاز دفاع مقدس دارد؟

روزهایی که حتی سیم خاردار هم مسئله بود

شهریور 1359 ، جمهوری اسلامی ایران در شرایطی وارد جنگ شد که از نظر تجهیزات نظامی با محدودیت های جدی مواجه بود و کشوری که برای تامین بسیاری از نیازهای دفاعی خود وابستگی داشت و در تامین برخی اقلام ابتدایی مثل سیم خاردار با مشکل رو برو بود، ناگهان در برابر جنگی تمام عیار قرار گرفت، اما آنچه دشمن در محاسبات خود کمتر دیده بود، «مردم» بودند .

هشت سال دفاع مقدس نشان داد قدرت یک کشور فقط در تعداد تانک و هواپیما و تجهیزات نظامی و لجستیکی خلاصه نمی شود. جمهوری اسلامی ایران در دل همان محدودیت ها، هم جنگید و هم آموخت؛ هم مقاومت کرد و هم ساخت. دفاع مقدس به تدریج از یک جنگ تحمیلی به مدرسه ای برای شکل گیری توان دفاعی مستقل تبدیل شد .

از کمبود تا خودکفایی

چهار دهه بعد، مقایسه جمهوری اسلامی ایرانِ سال 1359 با جمهوری اسلامی ایرانِ امروز، صرفاً مقایسه دو مقطع تاریخی نیست بلکه روایت یک مسیر است . کشوری که روزی برای تامین بخشی از نیازهای ابتدایی جنگ با دشواری مواجه بود، امروز در حوزه های مختلف دفاعی به ظرفیت های بومی دست یافته و از توان موشکی پیشرفته، موشک های نقطه زن و فناوری های جدید از جمله موشک های موسوم به هایپرسونیک سخن می گوید .

اهمیت این تحول فقط در خود «موشک» نیست و مسئله مهمتر، تبدیل نیاز به دانش و تبدیل محدودیت به توانمندی است . اگر دفاع مقدس یک میراث برای نسل امروز داشته باشد، یکی از مهمترین آنها همین تجربه است. گاهی فشار و تهدید، اگر با اراده، دانش و برنامه همراه شود، می تواند به محرک شکل گیری قدرت ملی تبدیل شود .

وقتی خیابان هم بخشی از میدان شد

اما در تمام این معادله، یک مولفه از دیروز تا امروز ثابت مانده و آن «مردم» است. اجتماعات شبانه مردم که از روز آغاز جنگ اخیر تاکنون ادامه یافته، و تاکنون به دویست و شش شب رسیده است .

فارغ از اینکه درباره این اجتماعات شبانه و تجمعاتی مانند رزمایش 313 هزار جانفدا در تهران چه برداشتی داشته باشیم، از منظر ارتباطات و جامعه شناسی سیاسی، تداوم یک کنش جمعی در چنین بازه ای، خود یک پدیده قابل مطالعه است .

در جنگ های جدید، جامعه صرفا «پشت جبهه» نیست و خیابان، رسانه، شبکه های اجتماعی و افکار عمومی نیز بخشی از میدان شده اند و دشمن فقط تلاش نمی کند زیرساخت نظامی را هدف قرار دهد و همزمان می کوشد محاسبات و ادراک جامعه را نیز تحت تأثیر قرار دهد .

از این منظر، بیش از 200 شب حضور مردم انقلابی و بابصیرت را می توان یکی از جلوه های تاب آوری اجتماعی در شرایط جنگی دانست؛ حضوری که در روایت رسمی کشور نیز به عنوان نمادی از انسجام و حمایت اجتماعی از دفاع کشور توصیف شده است .

جنگ دیگر فقط در خاکریز نیست

تفاوت جنگ امروز با دفاع مقدس را باید در تغییر ماهیت میدان نیز جستجو کرد . در سال های دفاع مقدس، خط مقدم اگرچه گسترده بود، اما مرزهای آن تا حدود زیادی قابل مشاهده بود؛ در صورتی که امروز جنگ می تواند همزمان در چند میدان جریان داشته باشد: میدان نظامی، اقتصاد، فناوری، رسانه، فضای مجازی و افکار عمومی .

بنابراین اگر در دفاع مقدس، رزمنده ای که در خاکریز ایستاده بود بخشی از قدرت دفاعی کشور محسوب می شد، امروز خبرنگار، پژوهشگر، دانشمند، کارآفرین، فعال رسانه ای و حتی شهروندی که در برابر روایت جعلی قدرت تشخیص خود را حفظ می کند نیز در معنای گسترده تر، بخشی از تاب آوری ملی است .

اگر آن روز توانستیم، امروز چه؟

اینجا یک سؤال مهم شکل می گیرد که اگر جمهوری اسلامی ایرانِ سال 1359 با آن همه محدودیت توانست هشت سال در برابر جنگی گسترده ایستادگی کند، جمهوری اسلامی ایرانِ امروز با چهار دهه تجربه، دانش و توان دفاعی انباشته، چگونه باید به تهدیدهای جدید نگاه کند؟

پاسخ را نباید فقط در تعداد موشک ها جستجو کرد . قدرت ملی زمانی پایدار می شود که توان دفاعی با قدرت علمی، اقتصادی، رسانه ای و اجتماعی پیوند بخورد. موشک می تواند بازدارندگی ایجاد کند، اما جامعه منسجم، اقتصاد تاب آور و رسانه قدرتمند، عمق این بازدارندگی را افزایش می دهند و اینجاست که شعار «میدان با تو خیابان با ما» معنا پیدا می کند.

میدان عوض شده، ولی ایران همان ملت است

تاریخ ایران، پیش و پس از انقلاب اسلامی، سرشار از دوره هایی است که مردم این سرزمین در برابر تجاوز خارجی از خاک و هویت خود دفاع کرده اند. دفاع مقدس یکی از روشن ترین نمونه های معاصر این تجربه است؛ تجربه ای که نشان داد برتری اولیه نظامی، لزوما به معنای غلبه بر اراده یک ملت نیست .

امروز، فاصله میان ایرانِ 1359 و ایرانِ 1405 را می توان در یک تصویر خلاصه کرد: از سیم خاردار تا موشک؛ از وابستگی تا توانمندی؛ از خاکریز تا میدان رسانه .

سلاح ها تغییر کرده اند، فناوری تغییر کرده، شکل جنگ تغییر کرده و نسل ها جای یکدیگر را گرفته اند؛ اما یک اصل همچنان پابرجاست و اینکه قدرت واقعی ایران، آنجایی شکل می گیرد که توان دفاعی کشور با دانش، انسجام و اراده مردم پیوند بخورد .

و شاید این، مهمترین پیام هفته دفاع مقدس برای امروز باشد. دفاع مقدس فقط گذشته ایران نیست بلکه تجربه ای است که اگر درست فهم شود، می تواند بخشی از نقشه راه آینده ایران باشد .

این سوال را هم باید مطرح کرد که با همه مشکلاتی که طی پنج دهه اخیر وجود داشته چه چیزی باعث شده این مسیر ادامه پیدا کند؟

به نظر نگارنده، استقامت مردم، تاب آوری اجتماعی، تجربه انباشته شده، پیشرفت علمی و دفاعی و نقش ولی فقیه، بخشی از پاسخ این سوال است؛ اما در نگاه دینی، همه این اسباب و تلاش ها در نهایت در چارچوب اراده الهی معنا پیدا می کنند .

شاید مهمترین پیام هفته دفاع مقدس برای امروز همین باشد؛ اینکه دفاع مقدس فقط خاطره ای از گذشته نیست؛ یک تجربه تاریخی است که به ما آموخت در سخت ترین روزها می توان ایستاد، آموخت، ساخت و از دل محدودیت، ظرفیت تازه ای برای آینده پدید آورد و برای ملتی که فراز و نشیب های چند دهه گذشته را پشت سر گذاشته است، این باور همچنان زنده است که همه قدرت ها و همه اسباب، در نهایت در برابر اراده خداوند معنا پیدا می کنند .

ما مأمور به ایستادگی، تلاش، ساختن و حفظ ایران هستیم؛ اما نصرت، در نهایت از آن خداست و از اعماق جانمان معتقدیم که: و ما النصر الا من عندالله العزیزالحکیم.

انتهای پیام